HASTALAR YÇYN KEMOTERAPY REHBERY

KEMOTERAPY KYM TARAFINDAN UYGULANIR?

Kemoterapi ile ilgilenen bilim dalyna MEDYKAL ONKOLOJY veya TIBBY ONKOLOJY, bu alanda çaly?an doktora MEDYKAL ONKOLOG (TIBBY ONKOLOG) denir. Medikal onkoloji ayry bir uzmanlyk dalydyr; medikal onkolog tümör tedavisi konusunda uzmanla?my? bir iç hastalyklary uzmanydyr. Tümör tedavisi bir ekip i?idir ve mutlaka bu ekibin tüm üyelerinin bulundu?u merkezlerde uygulanmalydyr. Bu ekipte tümör cerrahisi ile ilgili uzman cerrah, y?yn tedavisi (radyoterapi) ile ilgili radyasyon onkolo?u, kemoterapi ve hasta bakymy (destek tedavisi) ile ilgili medikal onkolog bulunmalydyr.

KEMOTERAPY UYGULAMASINDA AMAÇ NEDYR?

Tümörün cinsine ve hastanyn özelliklerine göre de?i?ik nedenlerIe kemoterapi uygulanabilir.
* Tümörü tamamen yok etmek ve hastayy iyile?tirmek için,
* Tümörün yayylmasyny engellemek için,
* Tümörün büyümesini durdurmak veya yava?latmak için,
* Tümörün sebep oldu?u belirtileri yok etmek için kemoterapi uygulanyr.
Etkili bir tedavi yöntemi olmasyna ra?men bazy durumlarda
tümörü tamamen yok edemeyip sadece belirtilerini düzelterek rahat ya?amayy sa?layabilir
Bazy tümörlerde tek tedavi yöntemi kemoterapidir. Di?erlerinde ise kemoterapi di?er tedavilerle (cerrahi ve radyoterapi) pe?pe?e veya e? zamanly olarak uygulanyr. Orne?in ameliyat öncesinde tümörü küçültmek amacyyla, veya ameliyattan sonra yayylmasyny önlemek için kemoterapi yapylabilir. Ayny uygulamalar radyoterapi öncesinde ve son- rasynda yapylabildi?i gibi, radyoterapi ile ayny anda çe?itli yöntemlerle de kemoterapi uygulanabilir.

KEMOTERAPY YLAÇLARI NELERDYR?

Kemoterapide çe?itli ilaçlar kullanylyr. Bunlaryn bir kysmy tümöre do?rudan etkili kemoterapötik ilaçlar ve hormonlar, ba?y?yklyk sistemini kuvvetlendirici biyolojik ajanlardyr. Bazy ilaçlar ise tümöre do?rudan etkili ilaçlaryn yan etkilerini azaltmak veya yok etmek amacyyla kullanylyr.

KEMOTERAPÖTYK YLAÇLAR NASIL ETKY EDERLER?

Uygulanan ilaçlar kan yoluyla tüm vücuda da?ylyr. Tümöre do?rudan etki eden ilaçlar tümör hücrelerinin yapy ta?laryna etki eder, hücrelerin büyümesine ve ço?almasyna engel olarak tümörün ölümüne neden olurlar. Di?er taraftan bu ilaçlar vücudumuzda bazy yerlerdeki normal hücreleri de etkileyerek çe?itli yan etkilere yol açarlar. Bazy hormon ve hormon kar?yty ilaçlar da ayny yolla tümör hücrelerini öldürür ve özel bazy tümör tiplerinin tedavisinde kullanylyr.

Bunlar dy?ynda yukaryda sözü edilen birtakym biyolojik ajanlar hem tümör tedavisinde, hem de yan etkilerin önlenmesinde kullanylabilir. Bu maddeler genellikle vücutta normalde var olan ba?y?yklyk sistemini çaly?tyrarak tümör hücrelerine kar?y sava?y ve vücut direncini sa?layan maddelerdir. Tümör tedavisi syrasynda dy?arydan da verilerek etkileri güçlendirilir.

VERYLECEK YLAÇLAR NASIL SEÇYLYR?

Ylaç seçimi tümörün cinsi, yaygynlyk durumu, hastanyn ya?y, genel durumu ve mevcut ba?ka hastalyklaryna (kalp hastaly?y, yüksek tansiyon, ?eker hastaly?y ve böbrek hastaly?y) göre medikal onkolog tarafyndan yapylyr. Seçilen ilaçlaryn dozlary ve uygulama sykly?yna da, gene medikal onkolog tarafyndan birçok de?i?ik faktör göz önünde tutularak karar verilir.

KEMOTERAPY UYGULAMA SIKLI?I VE SÜRESY NE KADARDIR?

Tedavi uygulama süresi ve sykly?y hastaly?ynyzyn ve sizin durumunuza göre özel olarak seçilen kemoterapi ?emasyna ba?ymlydyr. Tedavi ile elde edilen cevaba ve olu?an yan etkilere göre süre ve syklyk doktorunuz tarafyndan de?i?tirilebilir. Genellikle en syk kullanylan aralar 3 veya 4 hafta olmakla birlikte bazy tedavi ?emalarynda haftada bir veya iki haftada bir uygulamalar vardyr. Kemoterapinin zamanlamasy konusunda en önemli, hatta hayati önem ta?yyan nokta tedavinin mümkün oldu?u kadar düzenli ve yan etkilerin izin verdi?i ölçüde zamanynda yapylmasydyr. Tedavi aralyklary gereksiz uzatyldy?ynda tümöre kendini toparlama ve ilaçlara direnç kazanarak daha da güçlenme ?ansy verilmi? olur. Bu ?ekilde tümör büyümeye ve yayylmaya devam eder ve tedavi ba?ary ?ansy azalyr. Kemoterapi randevularynyz konusunda kesinlikle doktorunuzun önerileri dy?yna çykmayynyz. Herhangi bir nedenle (aile sorunlary, parasal sorunlar vb.) tedaviyi byrakmadan önce mutlaka doktorunuzla konu?arak sorunlarynyzy anlatynyz ve yardym isteyiniz. Tedavi günlerine mutlaka uyunuz. Kendinizi iyi hissetmedi?iniz gerekçesi ile asla kendi- Ii?inizden tedavi gününüzü de?i?tirmeyiniz, ve evde kullanmak zorun- da oldu?unuz ilaçlary almamazlyk etmeyiniz. Aksi halde eksik tedaviden kaynaklanan tedavi ba?arysyzlyklary ile siz kar?y kar?yya kalyrsynyz.

KEMOTERAPY NEREDE UYGULANIR?

Kemoterapi mutlaka bu konuda e?itimli ki?ilerin çaly?ty?y ,, merkezlerde uygulanmalydyr. Doktorunuzun izni olmadan kesinlikle herhangi bir hastanede veya evde, kemoterapi uygulama tecrübesi olmayan herhangi bir sa?lyk görevlisi tarafyndan uygulanmamalydyr.

KEMOTERAPY NASIL UYGULANIR?

Kemoterapide kullanylan ilaçlar de?i?ik yollarla uygulanyr:

1. Damar yoluyla (en syk kullanylan)
2. A?yzdan
3. Vücut bo?luklaryna uygulanabilir.

KEMOTERAPY DAMAR YÇYNE NASIL UYGULANIR?

Damardan uygulanan kemoterapi ilaçlary genellikle serum setinden veya serumun içine kary?tyrylarak çe?itli sürelerde verilir. Uzun süreli uygulamalarda hastaneye yatma gere?i olabilir. Tedavi syrasynda bazy ilaçlaryn yan etkilerinin önlenmesi için fazla miktarda syvy verilmesi gerekebilir. Hastaya verilen syvy miktary ayryca hastanyn ba?ka mevcut hastalyklaryna göre ki?iden ki?iye farklylyk gösterebilir. Bu nedenle ba?ka hastalaryn tedavisi ile kendinizinkini kar?yla?tyrmayynyz.
Uzun süreli ve syk kemoterapi alanlarda bir süre sonra damar bulma sorunu ortaya çykabilir. Bazy ilaçlaryn damar içine uzun süreli uygulamasy syrasynda kol damarlarynyn kullanylmasy sakyncaly olabilir. Bu durumlarda kateter veya port denilen ve ilacyn do?rudan do?ruya kalbe yakyn ana damara gitmesini sa?layan cihazlar takylarak kemoterapi bu cihaz yoluyla yapylabilir.

KEMOTERAPY HAPLARI NASIL YUTULUR?

Kemoterapi bazen evde alaca?ynyz haplarla yapylyr. Bu durumda haplarynyzyn nasyl kullanylaca?yny çok iyi anlamanyz, doktorunuza anlamady?ynyz konulary mutlaka sormanyz, evde ilaçlary almanyzy engelleyen bir yan etki meydana gelirse mutlaka doktorunuzla ba?lanty kurarak yardym istemeniz gereklidir.
Unutmayynyz ki evde yutulan ilaçlar hastanede damardan verilenler kadar önemlidir, eksik veya yanly? kullanymy hayati tehlike yaratabilir.

VÜCUT BO?LUKLARINA UYGULANAN KEMOTERAPY NEDYR?

Kemoterapi hastaly?yn durumu ve bulundu?u yere göre bazen karyn bo?lu?una, akci?er zary içine ve mesane içine uygulanabilir. Bu ?ekilde yapylan uygulamalar mutlaka bir merkezde ve uzman medikal onkolog doktor kontrolünde yapylmalydyr.

KEMOTERAPY SIRASINDA BA?KA YLAÇLAR KULLANABYLYR MYYYM?

Genel kural olarak kemoterapi ba?ka sebeplerle (?eker hastaly?y, yüksek tansiyon, kalp hastaly?y, a?ry kesiciler) ilaç kullanmaya engel de?ildir. Ancak bu ilaçlar konusunda doktorunuzla görü?meniz ?arttyr. Tedavi syrasynda aspirin ve aspirin içeren a?ry kesici ate? dü?ürücüler almayyn. Hastaneye yatmak için gelirken bu tür ilaçlarynyzy yanynyzda getiriniz.

SIRADI?I KANSER TEDAVYLERY

Aile ve yakynlarynyz tümör tedavisi aldy?ynyzy ö?rendiklerinde size, hastaly?ynyza iyi geldi?i söylenen çe?itli yiyecek, vitamin ve ilaçlar almanyzy önerebilirler. Bu tür öneriler syklykla televizyon, gazete ve dergilerde abartylarak bahsedilen tedavilerdir. Maalesef bunlar genel- Iikle kesin veya tam olmayan bilgileri içerir. Bildirilen yüksek iyile?me oranlary bilimsel çaly?malarda tekrar elde edilemez. Tümör tedavisinde gerçek ilerlemeler temel typ bulu?larynyn (yeni ilaç ve yöntemlerin) klinikte uzun süre denenmesi ve geli?tirilmesi ile sa?lanyr. Herkese önerilmeden önce dikkatli çaly?malar yapylmasy ?arttyr. Etkisi ispat edildi?inde dünyanyn dört bir yanyndaki hastalar için kullanyma sunulur. E?er bu tür tedavileri kullanmayy dü?ünüyorsanyz veya kullanyyorsanyz doktorunuza haber veriniz.

KEMOTERAPYNYN YAN ETKYLERY VAR MIDIR?

Kemoterapi büyüyen ve bölünen hücreleri öldürdü?ünden bu tür özellikleri olan normal hücrelere de zarar verebilir. Bu tür hücreler kemik ili?i, sindirim ve üreme sisteminde ve saç foliküllerinde bulundu?u için yan etkiler daha çok bu bölgelerde görülür. Kemoterapinin yan etkileriyle sava?abilecek birçok olanaklarymyz oldu?undan gerekli önlemler alyndy?y takdirde bu yanetkilerden korunabiliriz. Bu kitapçykta syralanan yanetkiler bütün hastalarda görülmeyece?inden yanetki Iistesinin uzun olmasyndan ötürü endi?eye kapylmanyza gerek yoktur. Yanetkiler kullandy?ynyz ilacyn türüne, dozuna, hastaly?ynyzyn türüne ve yapynyza göre de?i?iklikler gösterir. En syk görülen yan etkiIer bulanty kusma, saç dökülmesi ve yorgunluktur. Yan etkilerin ço?u kemoterapi aldy?ynyz sürece olu?ur ve tedaviniz tamamlandy?ynda kaybolur. Doktorunuzla sizde görülebilecek yan etkiler ve önlemIeriniz hakkynda tedavinize ba?lamadan önce mutlaka konu?unuz. Yan etkilerin bazylary sizin do?rudan hissedece?iniz türdendir. Bazylary ise ancak birtakym kan tetkikleri ile anla?ylabilir.

NE KADAR SÜRER?

Yan etkiler erken ve geç olmak üzere ikiye ayrylyr. Erken yan etkilerin ço?u kemoterapi aldy?ynyz sürece olu?ur ve tedavi tamamIandyktan sonra tamamen kaybolur; bazylarynyn düzelmesi ise daha uzun zaman alabilir. Normale dönme süresi yine kullanylan ilaç türüne, miktaryna ve hastanyn durumuna göre de?i?iklik gösterir. Sizi kemoterapi alymy süresince rahatsyz eden yanetkilerin hemen hemen tamamy erken yanetkilerdir. Tedavi bitiminde kaybolaca?yndan, bu yan etkiler nedeniyle tedavinizi aksatmamanyzy ve yan etkileri en aza indirebilmek için doktorunuzla i?birli?i yapmanyzy öneririz. Geç yanetkiler hastayy kemoterapi alyrken rahatsyz etmeyen, daha uzun sürede ortaya çykan yanetkilerdir. Gerekli önlemler alyndy?y takdirde bunlaryn olu?masy genellikle önlenebilir. Yanetkilerden en az düzeyde etkilenmenizi sa?lamak için bu kitapçykta yazylan önlemleri uygulamanyz büyük önem ta?ymaktadyr.

KEMOTERAPYNYN YAN ETKYLERYNYN DE?ERLENDYRYLEBYLMESY YÇYN GEREKLY TETKYKLER NELERDYR?

Kan sayymy: Kemik ili?i tarafyndan yapylan ve mikroplarla sava?an beyaz kürelerin (Iökosit), oksijen ta?yyan hemoglobinin ve pyhtyla?mayy sa?layarak kanamayy durduran trombositlerin sayylaryny gösteren bir tetkikdir. Kemoterapi ilaçlarynyn ço?u kemik ili?i üzerine baskylayycy etki yapty?y için genellikle her ilaç tedavisi gününden önce, bazen ise her hafta kan sayymy yapylmasy gereklidir. Kan hücrelerinizin miktary doktorunuz tarafyndan belirlenecek ölçüler içinde olmazsa kemoterapi alamazsynyz. Bazy durumlarda tedaviniz ertelenebilir, bazy durumlarda ise kan ürünleri verilerek kan sayymynyz istenen düzeye yükseltilebilir. Daha sonraki kemoterapi kürlerinde bu yanetkinin en aza indirilebilmesi için size gerekli olan destek tedavileri önerilecektir. Daha sonra belirtece?imiz synyrlara kadar dü?ük de?erlerin bulunmasy kemoterapinin beklenen etkileri oldu?u için endi?elenmenize gerek yoktur.
Biyokimyasal kan testleri:
Organlarymyzyn normal olarak i?leyip i?lemedi?ini kanda bakylan üre, kreatinin, ?eker, karaci?er enzimleri gibi bazy biyokimyasal de?erlerle anla?ylyr. Her kemoterapi ilacynyn yan etkisi de?i?iktir. Doktorunuz sizden kullanylan kemoterapinin türüne göre de?i?ik biokimyasal testler isteyecektir. Bunlary genellikle kemoterapi gününden 1 gün önce veya belirtilen tarihte mutlaka yaptyrdyktan sonra randevunuza geliniz.
Ydrar tahlili :
Böbrek, mesane ve idrar yollarynyzda herhangi bir sorunun olup olmady?y taze idrarda ve bazen de 24 saatlik idrarda bakylan bazy testlerle anla?ylabilir. Doktorunuz gerekli gördü?ü takdirde bu tetkiki yaptyrmanyz gerekir.

KAN HÜCRELERYNYN AZALMASI NE TÜR SORUNLAR DO?URUR?

1. YORGUNLUK ve KANSIZLIK:

Kemoterapi kemik ili?inin kyrmyzy hücre yapma yetene?ini bozarak vücutta oksijen ta?ynmasyny azaltyr. Yeterli oksijen ihtiyacy kar?ylanmady?ynda dokular i?levlerini göremezler, bu duruma kansyzlyk denir. Yorgunluk, ba? dönmesi, nefes dar\y?y yapabilir. Her tedavi öncesi hemoglobin(Hb) düzeyi ölçülerek kan durumunuz hakkynda fikir sahibi olunur. Normalde 14 gr olan hemoglobin düzeyi, 10 gr'yn altyna ininceye kadar herhangi bir sorun yaratmaz. Doktorunuz gerekli gördü?ü takdirde size kan verilmesini önerecektir.

Kansyzlyk olu?tu?unda alaca?ynyz önlemler:

*Dinlenmeye daha fazla vakit ayyrynyz.
* Yorucu i?lerden kaçynynyz.
* Özellikle ye?il ve lifli sebzeler, kyrmyzy et ve karaci?er gibi demir açysyndan zengin gydalar alynyz.
* Aya?a kalkarken ba?dönmesini önleyebilmek için yava? hareket ediniz.
A?a?ydaki durumlarda acilen kan sayymy yaptyrarak doktorunuza ba?vurunuz:
* Ara kan sayymlarynda hemoglobin miktarynyz 7 gr?yn altynda ise,
* Yorgunlu?unuz giderek artyyorsa,
* Bilinç bulanykly?y olu?ursa,

2. MiKROP BULA?MASI YNFEKSYYON

Kemoterapi ,mikroplarla sava?an beyaz kürelerinizi (lökosit) azaltaca?y için mikroplar vücudunuzda daha kolay hastalyk yapabilir. Bu yüzden normalden daha fazla korunmanyz gerekecektir. LökositIerin normal de?eri 4.000-9.000 arasyndadyr. Kemoterapi kürleri arasynda lökositlerinizin 1000-3000 arasynda de?i?mesi beklenen bir olaydyr, endi?eye kapylmanyza gerek yoktur. Her kemoterapi öncesi lökosit de?erinizin doktorunuz tarafyndan de?erlendirilmesi gerekecektir.
Yeterli düzeylerde olmadyklary takdirde tedaviniz bir süre için erteIenebilir. 1500'ün a!tyndaki de?erlerde mutlaka doktorunuza haber veriniz
Mikrop Bula?mamasy için Alaca?ynyz Önlemler:
* Ellerinizi syk syk yykayynyz. Özellikle yemek yemeden önce ve tuvaletten çyktyktan sonra mutlaka yykayynyz.
* Tyrnaklarynyzy kökünden kesmeyiniz, manikür yaptyrmayynyz.
* Yaralanmamaya özen gösteriniz.
* Tra? olurken jilet yerine elektrikli makinalary tercih ediniz.
* Di? etlerinizi hyrpalamayacak yumu?ak di? fyrçasy kullanynyz.
* Sivilceleriniz ve yaralarynyzla oynamayynyz.
* Her gün ylyk suyla banyo yapmaya gayret ediniz, vücudunuzu yumu?ak bir Iifle sabunlayynyz, kese kullanmayynyz.
* Kalabalyk ve kirli ortamlardan kaçynynyz, bula?ycy hastaly?y olan ki?ilerle temasy engelleyiniz.
* Sularynyzy kaynatarak içiniz, dy?arda yemek yemeyiniz.
* Meyve ve sebzelerin iyi yykanmy? olmasyna dikkat ediniz.
* Derece ile ate? bakmasyny ö?reniniz ve kendinizi normalden farkly hissetti?inizde mutlaka ate?inize bakynyz. Yükseldi?inde bol syvyalynyz.
* Kyzaryp ?i?en ve a?ryyan bir bölgeniz varsa doktorunuza bildiriniz.
* Tarymla ve ev i?leriyle u?ra?yrken eldiven takynyz.
* Doktorunuza haber vermeden a?y yaptyrmayynyz.
* Cildiniz kuruyorsa krem kullanynyz.

A?a?ydaki durumlarda herhangi bir ilaç almadan acilen kan sayymy yaptyrarak doktorunuza acilen ba?vurunuz:

* Ate?iniz 38 derecenin üstüne çykarsa,
* Titreme olursa,
* Normal dy?y terelem, idrarda yama olursa,
* Lökosit sayynyz 1500?in altyna inerse,
* Bo?azda yanma ve öksürük ba?larsa,
* Herhangi bir yerinizde kyzarma ve a?ry olursa.

3.KANAMA PROBLEMLERY

Nadiren yüksek doz kullanyldy?ynda kemoterapi ilaçlary kanda pyhtyla?mayy sa?layan trombosit sayysyny azaltabilir. Bu nedenle kanamaya e?iliminiz artabilir. Normal trombosit sayysy 150.000-300.000 arasyndadyr. Trombosit sayysy 100.000'in altyna dü?se bile kanama problemleri olu?turmayabilir. Ancak 20.000'in altyndaki de?erlerde kanamalar olabilir ve acilen önlem alynmasy gereklidir.

Trombosit sayynyz dü?ükse alaca?ynyz önlemler:

* ASPYRYN KULLANMAYINIZ, doktorunuza dany?madan a?ry kesici almayynyz.
* Doktorunuz izin vermedikçe alkollü içkiler kullanmayynyz. * Di?lerinizi yumu?ak di? fyrçasy ile fyrçalayynyz.
* Burnunuzu zorlamadan sümkürerek temizleyiniz, parmaklarynyzy kullanmayynyz.
* Herhangi bir yerinizin yanmamasy için özen gösteriniz.
* Yaralanmanyza neden olabilecek aktivitelerden kaçynynyz.
* Tahri? yapacak baharatly, acyly,sycak ve sert gydalar almayynyz
* Bol syvy alynyz.
* Cinsel ili?ki kurmayynyz.
* Kabyzlyk varsa önleyici tedbirler alynyz.
* Dinlenmeyi arttyrynyz.
* Bol proteinli gydalar alynyz.

A?a?ydaki durumlarda acilen ka sayymy yaptyrarak doktorunuza ba?vurunuz:

- Vücudunuzda morluklar olu?ursa,
- Özellikle el ve ayaklarda veya herhangi bir bölgenizde toplu i?ne ba?y büyüklü?ünde döküntüler olursa,
- Kyrmyzy veya pembe renkli idrar çykaryrsanyz
- Burun veya di?eti kanamanyz olursa.

BULANTI VE KUSMA

Kemoterapiye ba?ly en önemli ?ikayetlerden biridir. Kemoterapi, midenizi ve beyindeki kusma ile ilgili merkezi etkileyerek kusmaya neden olabilir. Kullanylan ilaç türlerine, doza ve ki?isel özelyikyere göre kusma ?ideti ve süresi de?i?iktir. Bu tür bir yan- etki hiç olu?mayabilece?i gibi çok ?iddetli de olabilir.
Ne zaman ba?lar? Ne kadar sürer?

Hemen tedavi sonrasy veya tedaviden 8-12 saat sonra ba?layyp 12-24 saat süren ?iddetli bulanty kusmanyz olaca?y gibi hafif bir bulan- tl sürekli de olabilir. Daha önce kemoterapi deneyimi olmu? ki?ilerde bazen tedaviden önce de psikolojik kökenli kusmalar olabilir. Bulanty ve kusmanyzyn ?iddeti ve süresi hakkynda her kürde doktorunuza bilgi veriniz.

Engellenebilir mi?

Bulanty ve kusmayy engelleyen çok çe?itli ilaçlar mevcyyttur. Doktorunuzun önerisine göre bunlary zamanynda kullanynyz. Bu ilaçlar genellikle kemoterapiyi aldy?ynyz günlerde ve sonraki birkaç gün süresince kullanylyr. Bulanty ve kusmanyzyn ?iddetine göre tedavinizde ve alaca?ynyz SIVImiktarynda de?i?iklikler yapylarak, bu yanetkinin azaltylmasy mümkündür.

Sizin alabilece?iniz önlemler:

* Bulanty ve kusmanyn her kemoterapi sonrasy olaca?y önyargysyna kapylmayynyz.
* Kemoterapi syrasynda kusma oluyorsa tedavi öncesi ve sonrasy 1-2 saat bir?ey yemeyiniz.
* Uyguyamadan 1-12 saat öncesi ve 1-24 saat sonrasynda katy gydalar yerine syvygydalary tercih ediniz.
* Az, syk ve yava? yemek yiyiniz.
* Yemekleri iyice çi?neyiniz.
* Su veya meyve sularyny yemek syrasynda de?il ,yemeklerden 1 saat önce veya sonra içiniz.
* Ya?ly, ?ekerli ve kyzartma türü yiyeceklerden uzak durunuz.
* Yemek kokulary midenizi bulandyryyorsa so?uk ve ylyk yiyecekleri tercih ediniz.
* Bulantyyy azaltmak için elma suyu, kyzylcyk suyu, Iimonata, meyva sulary, çay, kola, ayran gibi syvy veya ezilmi? patates, elma püresi, yo?urt, süzme peynir gibi yary-katy veya a?zynyzda yara yoksa Iimon, ek?i tur?u gibi gydalar alabilirsiniz.
* A?zynyzda yara yoksa ve sabah kusmalary varsa; yataktan kalkar kalkmaz kraker, tost, peynir-ekmek gibi kuru gydalary tercih ediniz.
* Ho?landy?ynyz yiyecekleri tercih ediniz. Bazy ki?ilerde kyrmyzy ete kar?y tiksinti geli?ebilir. Bu durumlarda tavuk veya balyk yiyerek et ihtiyacyny kar?ylayabilirsiniz.
* Tuvalet, parfüm, sigara, yemek kokulary gibi sizi rahatsyz edebilecek kokulardan uzak durunuz.
* Yemek yedikten sonraki 2 saat syrt üstü yatmayynyz.
* Yemeklerden sonra sessiz bir ortamda dinleniniz.
* Sykmayan rahat kyyafetler giyiniz.
* Bulanty oldu?u zaman derin ve yava? nefes alma egzersizleri yapynyz
* Süreli bulantynyz varsa kendinizi oyalayacak aktiviteler yaratynyz. (televizyon seyretme, müzik dinleme, örgü örme, kitap okuma vb. gibi)
* Yatakta yatarken kusarsanyz, solunum yollaryna kaçmamasy için ba?ynyzy hemen yana çeviriniz.
* Kusma çok fazlaysa, gydalardan yutmadan emme yoluyla yararlanmaya çaly?ynyz. Kusmayy önleyecek ilaçlaryn fitil ve enjeksiyon formIaryny isteyiniz.
* Bulantynyz varken ve kusarken yemek yemeye zorlanmayynyz.
* Bulanty kusmanyzyn ?iddetli oldu?u dönemlerde 3-4 saat süreyle bir?ey yemeyiniz, daha sonra syvy gydalar alynyz. syvy gyda alymyna 2 günden fazla devam etmeyin.
* Ta?yt tutmanyz varsa kemoterapi aldy?ynyz gün uzun yolculuk ya mayynyz.
* Naho? metalik ilaç tadyny azaltacak nane veya ek?i ?ekerlemeler yemek rahatlatycy olabilir.
* Doktorunuza bulanty, kusmanyzyn ?iddeti, süresi ve zamanlamasy konusunda bilgi veriniz. Onleyecek ilaçlarda de?i?iklik yapabilir.

A?a?ydaki durumlarda acilen doktorunuza ba?vurunuz:

* Nefes borunuza yiyecek kaçty?yndan ?üpe ediyorsanyz,
* 3-4 saat süreyle, saatte 3?ten fazla kusmanyz oluyorsa,
* Günde 4 bardaktan fazla syvy gyda alamyyorsanyz ve 2 günden fazla gyda alamadyysanyz
* Ylaçlarynyz kusma nedeniyle kullanamyyorsanyz.
SAÇ DÖKÜLMESY: Her zaman olmayan,fakat syk görülen bir yan etkidir. Doktorunuz kulanaca?ynyz ilaçlaryn saç döküp dökmeyece?i konusunda bilgi verecektir. Saçlarla birlikte vücudunuzun di?er tüylü bölgelerinde de dökülme olacaktyr. Tüylerdeki dökülme sizi ruhsal açydan rahatsyz edebilir; bu duygularynyzy payla?maktan kaçynmayynyz.
Öncelikle bu yan etkinin tamamen geçici bir süre için sizi etkileyece?ini dü?ünmelisiniz. Tedaviniz tamamlandy?ynda dökülen saçlar ve tüyler yeniden olu?acaktyr ve daha da gür olmasy mümkündür. Daha önce bu deneyimi ya?amy? ki?ilerle konu?mak sizi rahatlatacaktyr. Bazy merkezlerde saç dökülmemesi için uygulanan kafatasyna so?uk ve basky uygulama teknikleri merkezimizde bazy yanetkilerinden dolayy uygulanmamaktadyr.
Sizin alabilece?iniz önlemler:
* Kemoterapi ba?lamadan önce saçlarynyzy kysa kestiriniz.
* Saç kaybyny gizlemek için isterseniz ?apka, peruk, e?arp veya ba? örtüsü edininiz .Saçynyz uygunsa kendi saçynyzdan peruk yaptyrabilirsiniz. Güne?ten korunma dy?ynda bu önlemi almanyz tamamen kendi iste?inize ba?lydyr.
Saç dökülmesini azaltmak için neler yapabilirim?
* Besleyici ?ampuanlarla yykayyn, iyice durulayynyz ve nazikçe kurulayynyz.
* Saçy a?yry taramak ve fyrçalamaktan kaçynyn.Geni? di?li taraklary ve yumu?ak fyrçalary tercih ediniz.
* Saç boyalary, spray, jöle, bigudiler, syky tokalar kullanmayynyz.
* Elektrikli saç kurutma makinalaryny mümkünse kullanmayynyz. E?er gerekiyorsa sycaklyk düzeyi dü?ük olarak kullanynyz.

YUTMA GÜÇLÜ?Ü

A?yz içi ve yemek borusu bölgelerdeki hücrelerin yenilenememesi, vücudun mikroplara kar?y daha duyarly olmasy, yetersiz syvy alymy, a?yz bakymynyn iyi olmamasy gibi nedenlerden ötürü kemoterapi alyrken a?yz içinde, bo?azda, yemek borusunda kuruma, kyzarma ve yaralar olu?abilir. Bu durum hem beslenmenizi engelleyece?inden hem de mikrop kapmanyz için elveri?li ortam yarataca?yndan, olu?masyny engellemek için gerekli önlemleri almak gerekir. A?yz bakymy için gerekli önlemler: * Kemoterapiye ba?lamadan önce di?lerinizde olabilecek muhtemel çürük ve iltihaplar için mümkünse di? dokturuna görününüz. Kemoterapi ba?ladyktan sonra kanama sorunlary olabilece?inden di? bakymyny yaptyrmanyz güç olabilir. Kemoterapi syrasynda di? probleminiz olu?ursa doktorunuzdan ne zaman tedavi olabilece?iniz konusunda bilgi isteyiniz.

* Di?lerinizi her yemekten sonra ve yatmadan önce yumu?ak naylon kylly (bebek fyrçasy) di? fyrçasy ve çocuk di? macunu ile fyrçalayynyz. Her fyrçalamadan önce fyrçanyzy sycak suyla yykayynyz.
* Trombosit sayynyz yeterli ise yatmadan önce di? aralarynyzy di? ipli?i ile tahri? etmeden temizleyiniz.
* Yemeklerden sonra ve yatmadan önce bir bardak suya 1 çay ka?y?y karb.onat koyarak hazyrlady?ynyz suyla a?zynyzy bolca çalkalayynyz. Bu a?yzdaki asiti azaltyr, kurulu?u ve yaralary engellemeye yardymcy olur. Alkol ve gliserinli ticari gargaralary kullanmayynyz.
* Dudaklarynyzy vazelin veya kremle nemli tutarak kuruma ve çatla- malary engelleyiniz.
* Sigara, alkol, çok sycak, çok so?uk, baharatlyy acy, sert yiyeceklerden kaçynynyz. .
* Protez kullanyyorsanyz, a?zynyza iyi uymasyna dikkat edin. Her yemekten sonra protezinizi çykararak a?zynyzy çalkalayynyz.
* Protezlerinizi geceleri her gün suyunu de?i?tirdi?iniz a?zy kapaly bir kapta saklayynyz.
*Bol syvyalynyz.
*Tüm bu önlemlere ra?men yutkunma güçlü?ü, a?yz yaralary, a?yzda pamukçuk olu?ursa doktorunuzun önerisine göre ilaç ve ek tedbirler almanyz gerekecektir.
Bunlaryn bazylary:

1. A?ry varsa doktorunuzun önerisine göre a?rynyzy azaltacak solusyonlar kullanynyz.
2. Sütlaç, evde yapylmy? dondurma, muz, bebek mamalary, yumu?ak kyvamda yumurta, yumu?ak peynir, puddingler, püre, makarna, ha?lanmy? patates gibi yumu?ak yiyecekler yiyiniz.
3. A?zynyz çok kuruyorsa, suni tükrük solusyonlary kullanynyz.
4. Çok bol miktarda syvy gyda alynyz. Domates suyu, portakal, limon, greyfurt gibi ek?i mevye sulary, çi? sebzeler, tost, kraker gibi kuru, sert gydalar ve acyly, baharatly, tuzlu yiyeceklerden kaçynynyz.
5. Kuru yiyecekleri su ve ya?la yumu?atabilirsiniz.
6. Tam syvy gydalary yutmak güç oluyorsa, daha yo?un; örne?in blenderden geçirilmi? gydalar alynyz.
7. E?er doktorunuzca sakyncasy yoksa, almanyz gereken tablet ve kapsülleri kyrarak, yiyeceklere katarak yutunuz.
8. Yerken ve içerken oturur vaziyette olunuz.
9. Yutamyyaca?ynyz ?eyleri yemek için kendinizi zorlamayynyz.
10. C ve B vitaminleri alynyz (kemoterapi günü kullanylmaz)
11. ?ikayetleriniz hafifse a?yz bakymynyza yukaryda belirtilen aralyklarla devam edin.
12. ?ikayetleriniz fazla, beslenemiyecek durumda iseniz ve ate?iniz yüksekse;a?zynyzy karbonatla 2 saatte bir çalkalayynyz, a?yz bakymy için doktorunuzun önerece?i solusyonlary kullanynyz.
13. Di? fyrçasy kullanmayynyz, steril gazly bezi parmaklarynyza dolayarak macunla di?lerinizi hyrpalamadan ovunuz.
14. Protez kullanyyorsanyz iyile?inceye kadar kullanmayynyz.

YSHAL

Kemoterapi alyrken dy?kylama düzeninizde de?i?iklik olabilir. Bu durum bazy synyrlar içinde önemsizdir. E?er günde 4 veya 5 kezden fazla sulu dy?kylama varsa bu duruma ishal denir ve önlem almanyz gerekir.

Yshal oldu?unuz zaman neler yapacaksymz?

* 24 saatlik dy?kylama sayynyzy, dy?kynyzyn, rengini, kyvamyny doktorunuza bildirmek için gözlemleyiniz.
* Yshaliniz devam etti?i sürece çok posa byrakan ve sindirim sisteminizi tahri? edebilecek gydalar almayynyz. Bunlar; çi? sebzeler, kepekli veya bütün taneli bu?day ekme?i, fyndyk, çekirdek, ya?ly gydalar, fasulye, taze ve kurutulmu? meyveler, meyve sulary (muz, avokado, elma ve üzüm hariç), çikolata, baharatly ve acyly yemekler, sarmysak, hardal tur?u ve alkollü içeceklerdir.
* Yüksek kalorili ve potasyum açysyndan zengin gydalar alyn. Bunlar; peynir, yumurta, ha?lanmy? patates, pirinç lapasy, makarna, muz, ?eftali, tuzlu ayran, yo?urttur.
* En azyndan 3 litre syvy alyn. Syvy ihtiyacy için sudan ba?ka et suyu, elma suyu, üzüm suyu, açyk çay, ayran gibi syvylar da almalysynyz.
* Kafeinli ve karbonatly içecekler içmeyiniz.
* Üzüm pekmezinden kaçynynyz.
* Kahve , koyu çay, alkol, tütün ve tatlylardan uzak durunuz.
* Syk syk ve az yiyiniz.
* Ishaliniz 2 günden daha uzun sürerse ve çok ?iddetli ise doktorunuza sorarak sadece syvygyda alynyz. Kendinizi iyi hissettikçe, az posa byrakan yiyecekleri ekleyiniz. Sadece syvygydayy iki günden fazla almayynyz.
* E?er ishalinizi ?iddetlendirdi?ini hissederseniz süt ve süt ürünlerinden kaçynyn.
* Anal bölgenizi her dy?kylamadan sonra sabunla iyice temizleyin, ylyk su ile durulayyn.
* Anus çevresindeki kyzaryklyk ve çatlaklara dikkat edin ve doktorunuza bildirin.
* Doktorunuzun önerdi?i ishal kesici ilaçlary düzenli olarak kullanynyz.
A?a?ydaki durumlarda acilen doktorunuza ba?vurunuz:
* E?er ishaliniz günde 6-8 kereyi a?ar ve 2 günden aza sürerse,
* Karnynyzda kramp tarzy a?rylarynyz 2 günden fazla sürerse

KABIZLIK

Dy?kylama sykly?ynyzyn herzamankinden daha az olmasy , dy?kynyn sertle?mesi ve a?ryly ve rahatsyz edici olmasyna kabyzlyk denir. Kemoterapi aldy?ynyz sürece aldy?ynyz ilaçlara, herzamankinden daha az hareket etmenize ve az yemenize ba?ly olarak kabyzlyk geli?ebilir. Kabyzlyk giderici ilaçlar kullanabilirsiniz, fakat öncelikle doktorunuza dany?manyz gerekir.

Kabyzh?y önlemek için neler yapabilirsiniz?

* Bol miktarda ve özellikle ylyk syvyalmaya çaly?ynyz.
* Posa byrakan gydalary tercih edin Bunlar; çi? veya pi?mi? sebzeler, meyveler (özellikle kabuklu ve çekirdekli olanlar), meyve sulary,ho?af ve komposto (özellikle kayysy ve erik), fyndyk, patlamy? mysyr, kepek ekme?idir.
* Kabyzlyk yapabilecek yumurta, peynir, patates, pilav, makarna gibi gydalary az miktarda yiyiniz.
* Tolere edebildi?iniz derecede aktivitenizi arttyryn ve yürüyü? yapyn.
* Dy?kylamak için zaman ayyrynyz.
* Ö?ünleri hep ayny zamanda yemeye dikkat ediniz.
A?a?ydaki durumlarda acilen doktorunuza ba?vurunuz:
* Normal aly?kanla?ynyzy 2 günden fazla a?an gaz ve dy?ky çyky?y olmazsa,
* Kabyzly?a ek olarak bulanty ve kusmanyz da varsa,
* Dy?kyda kann varsa.

KEMOTERAPYNYN KAS VE SYNYR SYSTEMYNYZE ETKYSY

Bazy ilaçlar sinir sistemini etkileyerek ellerde ve ayaklarda, özellikle parmaklarynyzda uyu?ma, yanma, kuvvetsizlik, karyncalanma, his- sizlik yapabilir. Ayryca nadiren de olsa denge kayby, e?yalary tutmada güçlük, eklem a?rylary, i?itme kayby, karyn a?rysy ve kabyzlyk olabilir. Bazy ilaçlar da kaslarynyzi etkileyerek kuvvetsizlik ve zayyfiy?a neden olabilir.
Bu etkiler rahatsyz edici olsa da genellikle önemli de?ilir ve ilaç kesildikten sonra zamanla kaybolur, nadiren kalycy olabilir. Doktorunuzla görü?melerinizde bu tür belirtleriniz kalycy oluyorsa belirtiniz. E?er bu tür belirtileriniz varsa:
* Delici ve kesici araçlary kullanyrken, bir yerinizi kesmemek ( için dikkatli olunuz.
* Yürürken, merdiven çykarken bir yerlere tutununuz, gerekirse 'ii baston kullanynyz.
* Ayakkabylarynyzyn ayaklarynyza uyan ve iyice kavrayan ?ekilde olmasyna dikkat ediniz.

CYLT VE TIRNAKLARINIZA ETKYSY

Kemoterapi aldy?ynyz sürece nadiren kyzarma, ka?ynma, soyulma, kuruluk ve sivilce gibi önemli olmayan cilt sorunlary görülebilir. Cilt ve tyrnaklarynyzyn renginde de?i?iklikler olabilir. Tyrnaklarynyz kolay kyrylabilir ve üzerlerinde çizgilenmeler olu?abilir. Kemoterapi verilen damarlarda olu?an renk koyula?masy önemli de?ildir, tedaviniz tamamlandyktan 1-2 ay sonra kaybolur.

Sizin alabilece?iniz önlemler:

* Cildinizde a?yry kararma olaca?y için kemoterapi alyrken güne?lenmeyiniz.
* Güne?lenmeseniz bile güne? etkisine maruz kalacaksanyz koruyucu krem kullanynyz.
* Sivilce olu?ursa cildinizi temiz ve kuru tutunuz.
* Kuruma oluyorsa sycak ve uzun banyo yerine, kysa ve ylyk banyolar yapynyz ve nemlendirici krem ve losyonlar kullanynyz. Alkol içeren parfüm, tra? losyonu, kolonya kullanmayynyz.
* Tyrnaklarynyzy korumak için i? yaparken eldiven giyiniz.

A?a?ydaki durumlarda acilen doktorunuza ba?vurunuz:

* Ylaç verilen damarda ilaç verilirken veya daha sonra kyzarma, a?ry ve ?i?lik olu?ursa. Bu bulgular ilacyn damar dy?yna kaçty?yny gösterir.
* Tüm vücudunuzu kaplayan kyzaryklyk, döküntü ve efes darly?y olursa. Bu bulgular allerjik bir reaksiyon oldu?unu gösterir.

MESANE VE BÖBREKLERYNYZE ETKYSY

Kemoterapi ilaçlarynyn bazylary böbrekler ve mesanenizde geçici veya kalycy etkiler yapabilir. Kullandy?ynyz ilaçlaryn böylesi bir etkisi olup olmady?yny doktorunuza dany?malysynyz. Doktorunuz sizden her kürde e?er böbreklerinizi etkileyen bir ilaç kullanyyorsanyz böbrek fonksiyonlarynyzy de?erlendirecek tetkikler, e?er mesanenizi etkileyen bir ilaç kullanyyorsanyz idrar tahlili isteyecektir. Bunlary mutlaka her kemoterapi öncesinde yaptyrmalysynyz. Bazy ilaçlar idrarynyzyn rengini de?i?tirebilir; Farmarubisin ve Adriamisin kyrmyzyya, Novantron maviye boyar, Bu durumu doktorunuza sorarak gereksiz endi?elerden kurtulunuz.

Sizin alabilece?iniz Önlemler:

* Bol syvy içerek idrar miktarynyzyn fazla olmasyny sa?layynyz. Meyvve sulary, çay, kahve, dondurma, çorba gibi gydalaryn hepsi syvy sayylyr, sadece su olarak dü?ünmeyiniz.
* Syvy alamyny güne e?it ?ekilde bölmeye çaly?ynyz. Örne?in sekiz saatte bir günlük alaca?ynyz miktaryn üçte birini alynyz.
* Ydrarynyzy tutmayyn. Syk syk tuvalete gidin.

A?a?ydaki durumlarda acilen doktorunuza ba?vurunuz:
* Ydrarda yanma veya her iki bel bölgenizde veya kasykta a?ry olursa
* Ydrar kyrmyzy veya farkly renkte olursa (boyayan ilaçlar hariç ),
* Ydrar bulanyk ve pis kokuluysa,
* Çok syk idrara çykyyorsanyz,
* Ydrar yapamyyorsanyz,
* Titreme ve ate?iniz olursa.

CYNSEL FONKSYYONLARINIZA ETKYSY

Bazy kemoterapi ilaçlary üreme organlarynyn i?levlerini etkileyebilir.

Erkekler için

Erkeklerde sperm sayysyny azaltarak geçici veya kalycy kysyrly?a neden olabilir. Cinsel fonksiyonlar ve istek üzerine yan etkisi yoktur. Doktorunuzla kullanaca?ynyz ilaçlaryn kysyrlyk yapyp yapmyyaca?yny konu?unuz. E?er ilerde çocuk sahibi olmayy dü?ünüyorsanyz ve kullanaca?ynyz ilaçlar kysyrlyk yapyyorsa kemoterapi ba?lamadan önce yurt dy?yndaki sperm bankalaryna ba?vurabilirsiniz. Böylelikle kemoterapi ba?lamadan önce spermleriniz dondurularak ilerde kullanylmak üzere saklanabilir.

Kadynlar için

Kemoterapi ilaçlary yumurtalyklarynyzy ve hormonal durumunuzu etkileyebilir. Bazen kemoterapi alyrken normal adet kanamalarynyzyn düzeni de?i?ebilir veya tamamen kesilebilir. Verilen ilaca, dozuna ba?ly olarak geçici ve kalycy kysyrlyk olu?abilir. Kemoterapi alyrken sakat çocuk sahibi olabilece?inizden doktorunuza dany?arak uygun do?um kontrol yöntemlerinden birini kullanynyz. Hormonal dengenizde de?i?iklikler olabilece?i için menapoza benzer ate? basmalary, terleme, vajinada kuruluk, yanma gibi belirtileri olabilir. Bu tür sorunlarynyzy doktorunuza bildiriniz.

TERLEME

Havanyn sycak olu?una ba?ly olmaksyzyn genellikle geceleri olan a?yry syvy kaybydyr. Bir infeksiyon belirtisi olabilece?inden terleme öncesinde ate?inizin yükselip yükselmedi?ini kontrol edin.

A?yry terlemeniz oluyorsa:

* Nemi almasy için 2 kat giyecek giyiniz.
* Islak giysilerinizi syk syk de?i?tiriniz. * Yata?ynyzy kuru tutunuz. * Syk syk banyo yapynyz.
* Odanyzy cok sycak veya çok so?uk tutmayynyz.

ACYLEN DOKTORA BA?VURULMASI GEREKEN YAN ETKYLER NELERDYR?

Her kemoterapi alan hasta bu durumlary önceden doktoruyla konu?maly ve bu tür durumlarla kar?yla?ty?y zaman vakit kaybetmeden telefon veya ?ahsen doktoruyla temas kurmalydyr ve doktorunun verece?i tavsiyelere göre hareket etmelidir.

Randevu gününü beklemeden acilen ba?vumanyz gereken durumlar ?unlardyr:

* 38 derecenin üstünde ate? yükselmesi.
* Herhangibir yerinizde kanama;
-a?yry burun kanamasy
-ciltte olu?an morluklar -idrarda kanama
-di? etlerinde a?yry kanama
-hazneden normal adet dy?y kanamalar
-dy?kyda taze kanama veya katran gibi siyah olmasy , kusarak kahve telvesi gibi veya kyrmyzy kanama
-vücutta toplu i?ne ba?y büyüklü?ünde döküntüler ,öksürürken a?ry miktarda kan gelmesi. (Balgamda hafif kyrmyzylyk görülmesi önemli de?ildir.)
* Kemoterapi aldy?ynyz damar çevresinde olu?an a?ry ve kyzaryklyk. (kemoterapi syrasynda damarlarynyzda kahverengi renk de?i?ikli?i olmasy önemli de?ildir.)
*Daha önce olmayan nefes darly?y veya varolan nefes darly?ynda arty?.
* Kola da yayylabilen gö?üs a?rysy.
* Kilo kaybyna yol açan, halsiz ve yorgun byrakan ishal.
* Normal dy?kylama aly?kanly?ynyzyn dy?ynda olu?an 3 günden fazla süren gaz ve dy?ky çykaramama.
* Yemek yemenizi engelleyen a?yz yaralary ve yutma güçlü?ü.
* Ani olarak geli?en uyu?ma, çift görme problemleri ve hareket bozukIu?u, bilinç kayby
* Vücutta olu?an yaygyn döküntüler.

BESLENME

Tedavi syrasynda iyi beslenmek tedavinin yan etkileri ile ba?a çykabilmek, infeksiyondan korunmak ve ilaç nedeniyle zedelenmi? normal dokularyn iyile?mesini hyzlandyrmak açysyndan çok önemlidir. Iyi beslenmek tüm besin ö?elerini içeren dengeli bir besin programy uygulamak demektir. Günlük beslenme a?a?ydaki be? ana gruptan besinleri içermelidir:

1. Sebze ve meyvalar : iki?er porsiyon
2. Et, tavuk, balyk, yumurta : 3 porsiyon 3. Tahyllar: dört porsiyon
4. Süt ve süt ürünleri: iki porsiyon
5. Syvylar (su, meyva sulary, çay, kahve, et suyu ve çorbalar): 8-12 bardak.

Y?tahsyzly?y Nasyl Yenebilirim?

Hem vücutta tümör olmasy, hem de kemoterapi i?tah azalmasy, beslenme bozuklu?u ve zayyflamaya yol açabilir. Ancak tedavi syrasynda kilo kayby hasta ve doktor tarafyndan istenmeyen bir olaydyr. Kemoterapi alyrken bulanty, kusma, ishal, tat duyusunda azalma, a?yz- bo?az yaralary, hastalyktan kaynaklanan a?rylar ve uyku bozukluklary i?tahy azaltan di?er unsurlardyr. Y?tahsyzlyk durumunda beslenmenin sa?lanabilmesi için basit bazy önlemler alynabilir.
1. Hayatynyzda yemenin anlamyny biraz de?i?tirmeniz gerekebilir. Sadece tadyny almak için veya aç oldu?unuz için de?il, beslenmeniz gerekti?i için i?tahynyz olmasa da yemek zorunda kalabilirsiniz
2. Bol syvyalynyz. Syvyalyrken bunlaryn yüksek kalorili ve besleyici olmasyna dikkat ediniz (süt, ayran, meyva suyu gibi).
3. I?tahynyzy kapatan a?yz yarasy, bulanty, a?ry gibi ba?ka sorunlar varsa bunlary di?er bölümlerde önerilen yöntemlerle gidermeye çaly?yn.
4. Rahat olabilece?iniz ho? bir ortamda yemek yemeye çaly?yn. Aileniz veya sevdiklerinizle birlikte yemek i?tahynyzy arttyrabilir. Yemekle hafif bir içki içmek de (bira, ?arap vb.) yardymcy olabilir.
5. Ne yedi?iniz ne kadar yedi?inizden önemlidir. Genel olarak
sevdi?iniz ?eyleri yemeniz söylense de ?iddetli i?tahsyzlyk dönemIerinde çok sevdi?iniz yemeklerden uzak durun, çünkü zorlanyrsanyz daha sonraki dönemlerde bu yiyeceklerden
tiksinebilirsiniz. Kokusu olmayan, so?uk yiyecekleri tercih edin.
6. Tedavi aralarynda kendinizi iyi hissetti?iniz dönemlerde besin de?eri yüksek gydalara ve en sevdi?iniz yemeklere a?yrlyk vererek açy?ynyz varsa kapatabilirsiniz. Kalori aldy?ynyz sürece ne yerseniz faydalydyr.
7. Y?tahynyzyn en iyi oldu?u saatte en büyük ö?ününüzü yiyin. Ö?ün arasynda aty?tyrmaktan çekinmeyin.
8. Yemekten önce hafif bir egzersiz (yürüyü?, hareket) i?tah açabilir.
9. Tümörlü hastalaryn genellikle besin ve özellikle proteinli besin (et, tavuk, balyk, yumurta, süt vb.) ihtiyacy artar. Ancak et gibi proteinli ve besleyici gydalar hastalar tarafyndan genellikle tiksindirici bulunur.

Ayryca çevreden besleyici oldu?u için önerilen pek çok gyda çok ya?ly oldu?undan hasta tarafyndan yenilmez. Yiyemeyen hastaya ek kalori sa?lanmasy için gydalara eklenebilecek veya yemek aralarynda içilebilecek hazyr gydalar eczanelerde bulunmaktadyr. Doktorunuzun önerisine göre günlük beslenmenize bunlar eklenebilir.

KEMOTERAPY SIRASINDA ÇALl?ABYLYR MYYYM?

Birçok ki?i kemoterapi alyrken normal hayat düzenini sürdürebilir. Bazy hastalarda ise hastaly?yn cinsi ve yaygynly?y, yapylan tedavinin yo?unlu?u ve yan etkileri nedeniyle çaly?ma hayatyny sürdürmek mümkün olmaz. Örne?in kemoterapiden hemen sonra verilen bulanty kesici ilaçlaryn uyku hali yapmasy nedeniyle araba kullanmak sakyncaly olabilir.Doktorunuzla mesle?inizi ve çaly?ma düzeninizi konu?unuz. Yapty?ynyz i? alaca?ynyz tedavi syrasynda sizin için sorun yaratmyyorsa kysa dinlenme dönemleri ile çaly?maya devam edebilirsiniz. Kemoterapi syrasynda mümkün oldu?u kadar günlük ya?amynyzy sürdürünüz.

KEMOTERAPY SIRASINDA TATYL YAPILABYLYR MY?

Tedavi syrasynda tedavi ?emanyzy aksatmayacak ?ekilde tatil yapmanyza doktorunuz tarafyndan izin verilebilir. Lütfen bu gibi özel durumlary doktorunuza önceden bildiriniz. Tatil yerinizin özelliklerine göre uyarylary ve kysytlamalary olup olmady?yny sorunuz. Orne?in bazy kemoterapi ilaçlary cilt renginde de?i?iklikler yapabilir, etkileri güne? y?y?y ile artabilir. Genel kural olarak kemoterapi syrasynda hastanyn güne?ten korunmasy önerilir. Lökosit ve trombosit de?erleri normal oldu?u zamanlarda temiz deniz veya havuzda yüzebilirsiniz

KEMOTERAPY SIRASINDA GEBELYK

Bazy kemoterapi ilaçlary hem erkek hem de kadynda çocuk yapma yetene?ini ortadan kaldyryr. Ancak bu her ilaç için söz konusu de?ildir ve kemoterapi syrasynda kadyn gebe kalabilir. Ylaçlar do?mamy? çocukta birtakym kusurlara yol açabilir. Bu nedenle kemoterapi syrasynda do?um kontrolü uygulanmaly ancak hap ve spiral tercih edilmemelidir. Do?um sonrasynda hastalyk tespit edilen kadynlar kemoterapi alyrken bebek emziremez.

DOKTORUNUZA SORMAK YSTEYEBYLECE?YNYZ SORULAR

Tedavi sonrasynda doktorunuza, hem?irenize sormak istedi?iniz sorular olabilir.
* Günlük ya?amynyzda yasaklarynyz.
* Ki?isel temizlik için kurallar (yykanma vb.)
* A?yz bakymy
* Beslenme, neler yenecek? Yasaklar var my?
* Kan sayymlary ve ba?ka tetkikler. Arada yapylmasy gerekiyor mu?
* Bir sonraki randevu zamany.
* Yapylmasy gereken resmi i?lemler (sevk, kayyt, sa?lyk kurulu raporu, karne, imzalama ve onaylatma i?lemleri, vb.)
* Sorularynyz olursa kimi arayabilirsiniz
Randevuya geldi?ynizde tedavi tela?y içinde sorularynyzy unutabilirsiniz. Bu nedenle aklynyza gelen sorulary not alarak zamany gelince doktorunuza sorunuz.

TEDAVY DÖNEMYNY YYY GEÇYRMEK YÇYN NE YAPMALIYIM?

Tedaviniz syrasynda kendinizi, hastaly?ynyzy ve çevrenizi olumlu bar baky? açysy ile de?erlendirmeniz iyile?meniz açysyndan en azyndan kullandy?ynyz ilaçlar kadar önemlidir. Sakin, dayanykly, ve her- ?eye ra?men umutlu olmanyz durumunda ba?y?yklyk sisteminiz de güçlü olur ve hem hastaly?ynyzy daha kolay yener hem de tedavinin yan etkiIerini daha az hissedersiniz. Yan etkilerin ço?unun geçici oldu?unu unutmayyn. Neler olabilece?ini ve sizin ne yapabilece?inizi iyi bilirseniz yan etkilerle rahatlykla ba?a çykabilirsiniz. Sykyntyly durumlarynyzda çevrenizden ve doktorunuzdan yardym istemekten, soru sormaktan çekinmyin. Vücudunuzun sesini dinleyin. Kolay yoruluyorsanyz yapty?ynyz i?leri veya etkinlikleri azaltyn. Kendinizi iyi hissetti?iniz zamanlar gücünüzün yetti?i ve doktorunuzun izin verdi?i ölçüde i? ve aile ha- yatynyzy sürdürün. Dengeli beslenin. Besinler vücudunuzun kendini tamir etmesini sa?lar ve enerji verir. Tedavi düzeninizi asla bozmayyn. Tedavi günlerinizi çok acil durumlar dy?ynda kesinlikle aksatmayyn. Doktorunuzla koridorlarda ayaküstü görü?menin hatalara yol açabilece?ini unutmayyn. Her zaman poliklinikte, dosyanyzla birlikte ve sakin bir ortamda doktorunuz size daha çok zaman ayyracak , daha do?ru de?erlendirme yapabilecek ve daha yararly olacaktyr. Hastaneden ayrylyrken bir sonraki geli?inizin zamanyny ve neler getirmeniz gerekti?ini mutlaka sorun. Randevu almadan hastaneden ayrylmayyn.

ACYL DURUMLAR

Randevu günün beklemeden acilen ba?vurmanyz gereken durumlar ?unlardyr.

* 38 derecenin üstünde ate? yükselmesi
* herhangibir yerinizde kanama;
* A?yry burun kanamasy
* Çiltte olu?an morluklarl
* Ydrarda kanama
* Di? etlerinde a?yry kanama
* Hazneden normal adet dy?y kanamalar
* Dy?kyda taze kanama veya dy?kynyn katran gibi siyah olmasy
* Kusarak kahve telvesi gibi veya kyrmyzy kanama
* Vücutta toplu i?ne ba?y büyüklü?üde döküntüler
* Öksürürken a?yry miktarda kann gelmesi (Balgamda hafif kyrmyzylyk görülmesi önemli de?ildir).
* Daha önce olmayan nefes darly?y veya varolan nefes darly?ynda arty?
* Kilo kaybyna yol açan, halsiz ve yorgun byrakan ishal
* Normal dy?kylama aly?kanly?ynyzyn dy?ynda olu?an 3 günden fazla süren gaz ve dy?ky çykaramama
* Yemek yemenizi engelleyen a?yz yaralary ve yutma güçlü?ü
* Ani olarak geli?en uyu?ma, çift görme problemleri ve hareket bozuklu?u, bilinç kayby
* Vücutta olu?an yaygyn döküntüler